Giỏ hàng

Trải nghiệm nghệ thuật với trẻ tự kỷ


Rối loạn Phổ Tự Kỷ từ lâu đã không còn là căn bệnh xa lạ ở trẻ em. Khi trẻ mắc chứng Tự Kỷ, người thân thường gặp phải rất nhiều khó khăn trong việc giao tiếp, chia sẻ với bé.

Trị liệu nghệ thuật đã được chứng minh là một phương pháp trị liệu tâm lý mang lại tác dụng. Dưới đây là thử nghiệm trị liệu nghệ thuật với hai cậu bé Ryan và James, được thực hiện bởi Đại học Tasmania của Úc vào năm 2015. Tí Toáy xin được lược dịch và gửi tới các phụ huynh, để bố mẹ có cái nhìn khách quan và đầy đủ hơn về căn bệnh này ở trẻ

1. Ryan

Khi tôi đến thăm Ryan, cô Anne-giáo viên cá nhân của Ryan cho biết rằng cậu bé vừa trải qua một một sáng khá vất vả, bởi những tiếng ồn từ buổi tập dượt cho buổi lễ bế giảng năm học khiến cậu khó tập trung và ngồi yên một chỗ.

Ryan năm nay 7 tuổi, sống cùng bố mẹ và anh trai, và đang theo học tại một trường nam sinh tư thục. Cậu bé được chẩn đoán bị Rối loạn Phổ Tự Kỷ (ASD) cấp độ 1.

Tôi quyết định sử dụng những kích thích thị giác trước tiên để giao tiếp với Ryan. Ngồi xuống cạnh Ryan và nở một nụ cười thân thiện, tôi đặt ra trước mặt cậu bé một bánh xe cảm xúc.

“Đây là gì ạ?” Ryan chỉ vào và rụt rè hỏi.

“Đây là một bánh xe cảm xúc. Cháu có thể nói cho chú biết cháu cảm thấy thế nào bằng cách lựa chọn một cảm xúc trên bánh xe này.”

Tôi mang ra hình ảnh một cậu bé đang dùng hai tay để bịt tai lại, và giải thích rằng cậu bé đang bị làm phiền bởi những tiếng ồn. Sau đó, tôi hỏi Ryan những tiếng ồn làm cậu bé cảm thấy thế nào. Ryan liền chuyển bánh xe cảm xúc sang tâm trạng “buồn”.

Ryan cầm lên một chiếc bút và bắt đầu vẽ. Cậu bé vẽ chính mình trên trang giấy và những âm thanh xung quanh làm phiền cậu: một khẩu súng trên đầu và một dải âm thanh phía bên phải (Khẩu súng tượng trưng cho âm thanh báo hiệu của cuộc thi điền kinh mà cậu đã phải tham gia tuần trước, và dải âm là âm thanh của buổi tổng duyệt hồi sáng). Ryan vẽ thêm một đôi kính đeo trên mắt và những giọt nước mắt chảy ra từ mắt cậu. Cậu bé khẳng định thêm với tôi, miệng cậu bé không phải đang cười mà thực tế đang nghiến chặt lại trước những tiếng ồn.

Tiếp theo, tôi đặt lên bàn hình ảnh của một đám đông. Anne nói với Ryan rằng nhìn hình ảnh này rất giống ngày hội thể thao vừa qua của trường. Ryan lập tức cầm lấy Bánh xe cảm xúc và chuyển sang cảm xúc Vui và chuyển lại về cảm xúc Buồn.

Trong khi vẽ ra một lâu đài hơi, Ryan giải thích rằng, cậu rất thích chơi trò này nhưng lại không thích đám đông.

Hình ảnh thứ tư này làm Ryan phấn chấn hẳn lên.

“Cháu cảm thấy thế nào khi được chơi đồ chơi?” Tôi hỏi Ryan.

“Vui ạ.”

Ryan trả lời rồi ngay lập tức cầm bút vẽ.

Cậu bé tự vẽ mình với một nụ cười tươi và đôi mắt thì ngước lên một con robot cao gấp đôi mình. Tôi liền hỏi:

“Đây là ai?”

“Optimus Prime ạ. (Một siêu anh hùng Robot).”

Ryan trả lời và phấn khích đến mức nhảy khỏi chỗ ngồi. Optimus Prime là đồ chơi yêu thích khiến Ryan luôn thích thú mỗi khi được chơi cùng nó.

Ở thử nghiệm cuối cùng, tôi cho Ryan xem hình ảnh một người đang nhớ tới ai đó, bởi trước đó tôi biết được rằng mẹ Ryan đang đi công tác xa.

“Mẹ! Cháu nhớ mẹ lắm!”

“Cho chú thấy được không?”

Ryan bắt đầu vẽ. Cậu bé nằm dài lên bàn, đặt đầu trên cánh tay trái và vẽ bằng tay còn lại. Trước hết, cậu bé tự vẽ chính mình ở phía bên phải bức tranh.

Cậu bé tìm một sticker khuôn mặt buồn để dán vào hình vẽ bản thân và cả vào hình vẽ anh trai cậu. Đứng giữa hai anh em, Ryan vẽ bố của mình đang đặt tay lên vai anh trai, và ở góc phải của bức tranh, cậu bé vẽ chú chó nhỏ.

“Cháu và anh trai nhớ mẹ lắm phải không?” Tôi hỏi.

“Vâng ạ.”

Ở phần trải nghiệm tiếp theo, tôi yêu cầu Ryan vẽ trên khổ giấy A2. Ryan đứng trên ghế và bắt đầu vẽ. Cậu bé vẽ một hình tròn lớn màu cam ở giữa và rất nhiều những khuôn mặt khác ở xung quanh.

“Đây là ai?” Tôi chỉ vào khuôn mặt cam.

“Đây là bố cháu đang rất vui khi mẹ về.”

“Còn những người xung quanh thì sao?”

“Đây là mẹ (góc phải), đây là cháu (góc trái), đây là anh trai (góc trái dưới), còn lại là ông bà nội, ông bà ngoại ạ.”

Sau khi hoàn thành bức tranh, Ryan khẽ đứng lùi ra sau, ngắm nhìn bức tranh và thì thầm: “Gia đình cháu thật hạnh phúc.”


2. James

James là trường hợp thứ hai của chúng tôi. James năm nay 10 tuổi, sống cùng mẹ và em trai. Mẹ cậu tham gia tình nguyện cho một tổ chức tôn giáo địa phương và dành hầu hết thời gian còn lại cho hai đứa con. Bố mẹ cậu đã ly hôn nhưng cả hai anh em đều gặp bố khá thường xuyên. James được chẩn đoán Rối loạn Phổ tự kỷ cấp độ 2 và đã từng tham gia nhiều buổi trị liệu liên quan đến tâm lý, giao tiếp, tâm lý xã hội,... Mẹ James cho biết, cậu bé có thể nói ra cảm xúc của mình qua lời nói nhưng cũng đồng thời giấu giếm chúng.

Khi gặp James, tôi hỏi thăm cậu bé về buổi sáng ở trường. James thở dài và nói:

“Không tốt lắm ạ. Khi cháu đang học thể dục cùng các bạn thì Gavin cứ chê rằng cháu thật chậm chạp. Cháu đã rất tức giận nhưng không muốn cãi vã nên cháu đã nói lại với thầy giáo.”

Tôi hỏi liệu cậu bé có thể để mặc những lời nói của Gavin không thì cậu nói:

“Không đâu. Cháu sẽ nghĩ suốt về nó trước khi đi ngủ mất. Nhưng cháu thích ngày thứ 3 và thứ 6 bởi cháu được vẽ cùng chú và điều này khiến cháu cảm thấy tốt hơn.”

James nói muốn bắt đầu với một khuôn mặt giận dữ, và cậu bé dùng bút sáp đỏ tô lên khuôn mặt mẫu. Trong lúc vừa vẽ vừa nói chuyện với tôi về chuyện hồi sáng, James vẫn ngồi cực kì nghiêm túc.

Hoạt động tiếp theo của chúng tôi là tái hiện một thành phố tưởng tượng. James sử dụng bút chì để vẽ những nét phác. James chia sẻ, thế giới đang bị quá tải dân số và cậu rất muốn trốn khỏi trái đất để lên mặt trăng sống.

Bản đồ thành phố của James có một nhà ga bằng đá, một hệ thống tàu điện ngầm và đường ray, có khu công nghiệp và khu dân cư, cùng với đó là công viên và trung tâm thành phố nơi mọi người thường tụ tập.

“Đây là khu công nghiệp” James chỉ vào vùng màu cam phía bên phải “Những người nghèo sẽ ở đây, bởi những người giàu không thích khói và bụi bẩn đâu. Không có đường ray đi qua khu của người nghèo vì họ không có tiền đi tàu, nên họ có thể đi bộ đi đâu cũng được. Và những người giàu thì thích đi chơi, nên cháu để một công viên cạnh khu dân cư của người giàu (Khu vực màu vàng phía bên trái).

Tôi chỉ vào phần màu cam và hỏi James

“Tại sao cháu lại nghĩ những người sống ở đây nghèo?”

“Bởi vì họ đã dùng hết số tiền mình có để được lên đây (mặt trăng) và giờ họ chẳng còn gì cả.”

Cậu bé sau đó còn tiếp tục trò chuyện về những người nhập cư và chính sách của thủ tướng Úc Tony Abbott trên khu vực này, những người nhập cư ở Syria và các bang Hồi giáo.


Trong buổi trị liệu tiếp theo với James, tôi hỏi thăm tình hình hôm nay của cậu bé.

“Khá tuyệt ạ. Hôm nay cháu không học Thể dục nên không bị trêu chọc.”

“Cháu cảm thấy mệt à?” Tôi hỏi khi thấy mắt James có quầng thâm.

“Vâng ạ. Cháu gần như thức trắng đêm. Phải 1 giờ sáng cháu mới đi ngủ. Hình như thuốc Melatonin của cháu không có tác dụng.”

James bày tỏ muốn tiếp tục chủ đề như buổi trước, nhưng thay vì vẽ một thành phố trên mặt trăng, lần này cậu bé vẽ một hội nhà khoa học Robot đang xâm chiếm hành tinh quỷ lùn tên là Sedna.

James vẫn ngồi nghiêm túc trong khi vẽ, hơi cắn lưỡi khi tập trung, tuy vậy, đôi mắt cậu bé liên tục đảo trước và sau. Trong khi trò chuyện, đôi tay cậu mân mê chiếc cúc áo của mình. Những dấu hiệu này cho tôi biết rằng James đang cảm thấy không thoải mái.

“Nếu có hỗn loạn xảy ra ở Sedna bởi những con robot thích bắt nạt này, con chip của chúng sẽ bị gỡ ra và được tái lập trình cho tới khi chúng thành những con robot tốt bụng.”

Trong trải nghiệm tiếp theo, tôi muốn tham gia cùng James để đào sâu hơn về việc cậu bé bị bắt nạt trong giờ Thể dục.

“Cháu có muốn chúng ta cùng vẽ một bức tranh không?”

“Dạ được ạ.”

James trả lời và kéo ghế lại gần.

“Cháu có nhớ hôm trước, cháu kể về việc cháu bị bắt nạt trong giờ thể dục không? Hãy vẽ lại và cùng nghĩ xem cháu có thể làm gì nếu điều đó lại xảy ra nhé?”

Tôi bắt đầu vẽ vài người đứng ở góc trái. James bắt đầu vẽ khuôn mặt của hai người.

“Luôn có 2 bạn chê bai cháu” cậu vẽ cho họ khuôn mặt bực bội, dữ dằn.

James tô khuôn mặt của mình màu xanh - với James đây là một màu buồn. Tôi để ý rằng cậu bé đang ngồi sát mép ghế với vẻ không thoải mái. Có lẽ những ký ức này đang tấn công James. Tôi liền hỏi:

“Cháu sẽ làm gì để khiến mình cảm thấy tốt hơn?”

“Cháu sẽ đi nói với thầy giáo.”

Tôi liền vẽ hình ảnh thầy giáo của James đang đeo kính và hơi hói - theo miêu tả của cậu bé.

“Thầy trông thế này đúng không?”

“Chính xác như thế” James cười khúc khích. “Cháu sẽ vẽ mình đứng đây nói chuyện với thầy.”

Sau đó, James lại nói rằng, sau khi thông báo cho thầy giáo, cậu cảm thấy thức giận và mệt mỏi (khuôn mặt đỏ và xanh lá).

“Vậy cháu làm thế nào để cảm thấy vui?”

James bắt đầu viết ra “danh sách niềm vui” ở phía bên phải trang giấy.

Sau khi viết “Rời khỏi phòng”, James nhớ lại buổi học tuần trước khi lớp có thầy giáo dạy thay. “Cháu chỉ muốn ngay lập tức rời khỏi căn phòng thôi bởi vì mọi người quá ồn.”

James bắt đầu nói rõ hơn về 3 mức độ chịu đựng tiếng ồn của mình.

“Cháu gần như đã ở mức giới hạn. Đấy là khi cháu không chống cự nổi và đầu óc thì như ngừng hoạt động. Cháu không thể nói, không thể nghĩ, không thể bày tỏ với người khác cảm giác của mình.”

“Sao cháu không đeo tai nghe lúc đó?” Tôi hỏi.

“Chúng cháu không được làm thế trong lớp.”

James nhìn về phía khoảng không, rồi bắt đầu ngồi thụt sâu hơn vào chiếc ghế. Cậu nói cậu đang nghĩ tới hai người bạn đã bắt nạt mình.

“Vậy cháu có muốn vẽ lại khuôn mặt bạn ấy không?”

James vẽ bằng bút màu đen. Hai hàm răng cậu bé nghiến chặt. James vẽ hai người hợp lại thành một thứ trông như một con quái vật.

“Cháu đang cảm thấy thế nào James?”

“Cháu buồn. Vì cháu biết các bạn ấy sẽ luôn trêu chọc cháu thôi.”

Tôi có thể cảm nhận rõ cảm xúc của James bởi sự yên lặng của cậu. Tôi nhớ đã đọc đâu đó cuốn sách về việc giúp nạn nhân bị bắt nạt lấy lại kiểm soát và giảm lo âu. Tôi bảo James thử vẽ dịch độc chảy ra từ miệng của nhân vật xem sao. James chỉ cười nhẹ.

Đột nhiên khuôn mặt James biến đổi. Cậu bé đang cảm thấy không thoải mái.

“Sao cháu không tiếp tục với bức tranh về hành tinh Sedna ban nãy nhỉ?”

James lập tức ngồi thẳng lại trên ghế và nói chuyện về không gian vũ trụ của mình.

Sau đó, James đã quên hẳn chuyện ở trường và trở lại với hành tinh Sedna. Tôi thực sự cảm thấy nhẹ nhõm khi cậu bé nói chuyện nhiều hơn trở lại.

Sau khi kết thúc buổi hôm đó, tôi đã thông báo với trường học về trường hợp bị bắt nạt của James để giải quyết.


3. Lời kết từ Tí Toáy

Thí nghiệm trên được thực hiện bởi Khoa Giáo dục từ Đại học Tasmania của Úc. Những trải nghiệm nghệ thuật đã bộc lộ nhiều về phương pháp trị liệu nghệ thuật đối với trẻ Tự Kỷ. Hai trường hợp của Ryan và James đều bộc lộ dấu hiệu chung của trẻ Tự Kỷ là: ngại giao tiếp, có vấn đề về khả năng giao tiếp, bị ảnh hưởng bởi đám đông và tiếng ồn, khó tập trung. Tuy nhiên mỗi trường hợp lại bộc lộ những đặc điểm khác nhau. Điều này phụ thuộc vào độ tuổi và hoàn cảnh sống của từng bé.

Trải nghiệm nghệ thuật mang đến cho hai bé cơ hội để bày tỏ bản thân, giảm áp lực mà trẻ phải chịu đựng thường ngày do chứng Tự Kỷ gây nên. Với trải nghiệm trị liệu nghệ thuật, Ryan và James có thể tạo nên thế giới của riêng mình, bộc lộ những khả năng riêng và kiểm soát cảm xúc tốt hơn.

Trên đây tuy là hai trường hợp xảy ra ở Úc, nhưng bệnh Tự Kỷ ở trẻ chẳng còn xa lạ với xã hội chúng ta ở cả Việt Nam hiện nay. Hoàn cảnh xã hội cũng như sự bận bịu quay cuồng của cuộc sống càng làm gia tăng tỷ lệ Tự Kỷ ở trẻ. Rối loạn Phổ Tự Kỷ khiến trẻ sống khép mình, mất khả năng giao tiếp, rối loạn và mất khả năng kiểm soát cảm xúc của bản thân, làm ảnh hưởng rất nhiều đến cuộc sống và tương lai của trẻ.

Trị liệu tâm lý bằng nghệ thuật từ lâu đã được đưa vào ứng dụng và được chứng minh có khả năng tác động tích cực đến các vấn đề tâm lý ở trẻ như Tự kỷ, Trầm cảm,...

Nghệ thuật không phải một môn học, mà chính là một ngôn ngữ để trẻ bày tỏ bản thân, giãi bày cảm xúc cũng như hiểu bản thân hơn. Vì vậy, giúp trẻ tiếp cận nghệ thuật đúng cách chính là hướng đi mới của Giáo dục thời nay.

Với triết lý giáo dục mới mẻ, cởi mở của mình, Tí Toáy mong rằng có thể đồng hành cùng gia đình, bổ sung cho trẻ những trải nghiệm về Nghệ thuật mà trẻ chưa được hưởng đúng cách, từ đó xây dựng cho trẻ một tâm lý vững vàng, tự tin như một hành trang của riêng mình.

Nguồn: scirp.org

Lược dịch bởi Tí Toáy